Schorzenia

Pacjent kwalifikowany do operacji z powodu bólu i zwyrodnienia kolana może usłyszeć o 2 metodach: endoprotezie jednoprzedziałowej lub pełnej. Obie mają ten sam cel, ale różnią się zakresem ingerencji i wskazaniami. Kiedy stosuje się każdą z nich?

Czym jest endoprotezoplastyka kolana i kiedy się ją rozważa?

Endoprotezoplastyka (alloplastyka) to zabieg polegający na usunięciu zniszczonych powierzchni stawowych i zastąpieniu ich implantem. Taką opcję leczenia rozważa się zwykle wtedy, gdy:

choroba zwyrodnieniowa jest zaawansowana;

ból ogranicza codzienne funkcjonowanie;

leczenie zachowawcze nie przynosi wystarczającej poprawy.

Endoproteza jednoprzedziałowa kolana – na czym polega?

Kolano ma 3 główne przedziały:

przyśrodkowy;

boczny;

rzepkowo-udowy.

Endoproteza jednoprzedziałowa, czyli częściowa, polega na zastąpieniu tylko zniszczonego przedziału kolana. Największą zaletą tej metody jest mniejszy zakres ingerencji. Chirurg wymienia tylko uszkodzony przedział, więc oszczędza zdrową część kości, chrząstki i więzadeł. Sam zabieg bardziej przypomina „naprawę” określonej części stawu niż wymianę całego kolana. U dobrze zakwalifikowanych pacjentów może to oznaczać:

mniejszy ból pooperacyjny;

mniejszą utratę krwi;

niższe ryzyko zakrzepów i infekcji;

szybszą rehabilitację;

bardziej naturalne odczucie pracy kolana;

wcześniejszy powrót do codziennych aktywności.

Co to jest pełna endoproteza kolana?

Endoproteza całkowita (pełna) pozwala leczyć bardziej zaawansowane i rozległe zniszczenia stawu, jednak wymaga klasycznego otwarcia stawu. W czasie zabiegu usuwa się uszkodzone powierzchnie stawowe i zastępuje je elementami endoprotezy wykonanych ze stopów metali oraz tworzyw sztucznych. Pełna endoprotezoplastyka kolana nie jest rozbudowaną wersją endoprotezy jednoprzedziałowej dla każdego pacjenta, tylko metodą stosowaną wtedy, gdy wymiana jednego przedziału nie rozwiązałaby problemu.

Endoproteza jednoprzedziałowa a pełna endoproteza kolana – najważniejsze różnice

W tabeli poniżej zebraliśmy najważniejsze różnice między obiema metodami.

KryteriumEndoproteza jednoprzedziałowaPełna endoproteza kolanaZakres zabieguwymiana jednego uszkodzonego przedziałuwymiana większego zakresu powierzchni stawowychDla kogo?pacjent ze zmianami ograniczonymi do jednego przedziałupacjent z rozległymi/zaawansowanymi zmianamiZachowanie własnych strukturwiększe, zostają zdrowe części stawumniejsze, usuwany jest szerszy zakres tkanekBiomechanikabardziej naturalna, jeśli kwalifikacja jest prawidłowabardziej zmieniona, ale potrzebna przy większym zniszczeniuRehabilitacjaczęsto szybszazwykle dłuższaOgraniczeniametoda tylko dla wybranych pacjentówwiększa ingerencja, ale szersze zastosowanieRyzyko kolejnego zabiegumożliwe, jeśli zwyrodnienie rozwinie się w innych częściach kolanarównież możliwe powikłania/zużycie implantu, ale metoda ma szerokie zastosowanie przy rozległych zmianach

Jak wygląda kwalifikacja do odpowiedniej metody?

Wybór między endoprotezą jednoprzedziałową a pełną wymaga konsultacji ortopedycznej: dokładnego wywiadu, badania fizykalnego i oceny badań obrazowych. Lekarz sprawdza m.in.:

w którym miejscu pacjent odczuwa ból;

stopień zaawansowania zmian (w RTG/MRI);

zakres ruchu;

stabilność stawu;

oś kończyny.

Ważne są również oczekiwania pacjenta po zabiegu, przebieg dotychczasowego leczenia, wiek biologiczny i ogólny stan zdrowia.

Wskazania do endoprotezoplastyki jednoprzedziałowej kolana

Ta metoda sprawdza się przede wszystkim wtedy, gdy zmiany zwyrodnieniowe są ograniczone do jednego przedziału kolana, a ból u pacjenta odpowiada lokalizacji tych zmian. Przy rozważaniu endoprotezy jednoprzedziałowej bierze się też pod uwagę, czy:

leczenie zachowawcze nie przyniosło poprawy;

kolano ma zachowaną stabilność;

nie występuje znaczna sztywność;

nie ma dużej deformacji osi;

pozostałe części stawu (m.in. więzadła) są w wystarczająco dobrym stanie;

pacjent chce wrócić do codziennych aktywności, a obraz kolana pozwala na mniej rozległy zabieg.

Wskazania do endoprotezy pełnej kolana

Pełna endoproteza kolana może być właściwsza, gdy choroba obejmuje większą część stawu, a nie tylko jeden przedział. Zwykle rozważa się ją przy:

zaawansowanym zwyrodnieniu;

znacznym ograniczeniu funkcji stawu;

zaburzeniu osi kończyny;

dużej sztywności;

utrwalonych przykurczach;

wtedy, gdy pozostałe części stawu nie są wystarczająco zdrowe, by zostawić je bez wymiany.

Czy po endoprotezie jednoprzedziałowej może być niezbędna endoproteza pełna?

W niektórych przypadkach po endoprotezie jednoprzedziałowej kolana może być potrzebna pełna endoproteza. Endoproteza jednoprzedziałowa to metoda oszczędzająca, stosowana wtedy, gdy choroba obejmuje tylko określony fragment stawu. Jednak po jakimś czasie może się okazać, że częściowa wymiana przestała wystarczać, np. z powodu:

postępu choroby zwyrodnieniowej w zdrowych wcześniej częściach stawu;

obluzowania elementów endoprotezy;

zużycia implantu;

utrzymującego się bólu;

pogorszenia funkcji kolana.

Lekarz może rozważyć wówczas tzw. operację rewizyjną, czyli wymianę endoprotezy jednoprzedziałowej na całkowitą endoprotezę kolana. Nie oznacza to automatycznie, że metoda oszczędzająca była błędem, jednak wyraźnie pokazuje, jak duże znaczenie ma właściwa kwalifikacja do pierwszego zabiegu. Jeśli już na etapie diagnostyki widać, że zwyrodnienie obejmuje większą część kolana, bezpieczniejszym rozwiązaniem może być od razu pełna endoproteza.

Rehabilitacja i powrót do aktywności po obu zabiegach – czego może spodziewać się pacjent?

Po obu operacjach rehabilitacja ma bardzo duże znaczenie. Różnica polega na tym, że po endoprotezie jednoprzedziałowej powrót do sprawności często bywa szybszy, bo zabieg jest mniej rozległy. Rehabilitację często zaczyna się bardzo szybko, w wielu przypadkach w pierwszej dobie. Wielu pacjentów podkreśla też, że po tym zabiegu odczucie pracy kolana jest naturalne.

Po pełnej endoprotezie również rozpoczyna się wczesne uruchamianie, ale dochodzenie do pełniejszej sprawności zwykle trwa dłużej. Pionizacja odbywa się już w pierwszej dobie. Większość pacjentów po 6 tygodniach chodzi bez kul, a po 3 – 6 miesiącach wraca do codziennych aktywności.

Endoproteza kolana jednoprzedziałowa czy endoproteza pełna kolana – która metoda jest lepsza? Podsumowanie

Endoprotezoplastyka kolana nie zawsze oznacza wymianę całego stawu. U części pacjentów zniszczony jest tylko jeden przedział kolana, dlatego możliwa bywa endoproteza jednoprzedziałowa. U innych zmiany obejmują większą część stawu, pojawia się deformacja osi lub znaczne ograniczenie ruchu – wtedy lepszym rozwiązaniem może być endoproteza całkowita. Podsumowując, najlepsza metoda to ta, która odpowiada rzeczywistemu stanowi kolana. Jeśli obie metody są odpowiednie, pacjent powinien omówić ryzyka, korzyści i swoje preferencje z zespołem ortopedycznym.

Bibliografia:

AAOS, Unicompartmental (Partial) Knee Replacement. https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/unicompartmental-knee-replacement/. [dostęp: 25.05.2026].

AAOS, Total Knee Replacement. https://orthoinfo.aaos.org/en/treatment/total-knee-replacement/. [dostęp: 25.05.2026].

NICE, Joint replacement (primary): hip, knee and shoulder, 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/qs206/chapter/Statement-2-Choice-between-partial-and-total-knee-replacement. [dostęp: 25.05.2026].

Koksartroza to jedna z najczęstszych chorób zwyrodnieniowych stawów. Prowadzi do niszczenia chrząstki stawowej biodra, powodując ból i ograniczenie ruchomości. Jak rozpoznać objawy i jakie leczenie przynosi najlepsze rezultaty?

Czym jest koksartroza?

Koksartroza, czyli zwyrodnienie stawu biodrowego, to przewlekły proces polegający na degeneracji chrząstki pokrywającej powierzchnie stawowe biodra. Chrząstka pełni rolę amortyzatora – umożliwia płynny ruch i pochłania wstrząsy. Gdy ulega zniszczeniu, kości zaczynają ocierać się o siebie, co prowadzi do bólu, sztywności i ograniczenia ruchomości.

Staw biodrowy łączy głowę kości udowej z panewką kości miednicznej i umożliwia ruch w wielu płaszczyznach, dlatego jego zwyrodnienie mocno wpływa na codzienne funkcjonowanie.

Choroba może obejmować jeden lub oba stawy biodrowe.

Obustronna koksartroza stanowi szczególne wyzwanie i nieraz wymaga etapowego leczenia operacyjnego.

Zmiany zwyrodnieniowe mogą rozwijać się również w stawach międzykręgowych kręgosłupa.

Przyczyny zwyrodnienia stawu biodrowego

Na rozwój koksartrozy wpływa połączenie czynników biologicznych, mechanicznych i metabolicznych.

Wiek – ponad 73% chorych to osoby po 55. roku życia [1].

Płeć – kobiety stanowią ok. 60% pacjentów z chorobą zwyrodnieniową stawów [1].

Otyłość – nadmierna masa ciała zwiększa obciążenie stawu biodrowego i przyspiesza degradację chrząstki.

Urazy i wady wrodzone – złamania, zwichnięcia i dysplazja biodra mogą prowadzić do przedwczesnego zwyrodnienia.

Przeciążenia – intensywne uprawianie sportu lub praca fizyczna z powtarzalnymi ruchami przyspieszają zużycie chrząstki.

Choroby metaboliczne – cukrzyca i zaburzenia lipidowe mogą nasilać procesy degeneracyjne.

Genetyka – predyspozycja rodzinna również odgrywa istotną rolę w rozwoju choroby.

Objawy zwyrodnienia stawu biodrowego

Zwyrodnienie biodra rozwija się stopniowo, dlatego łatwo przeoczyć pierwsze objawy koksartrozy – niewielki ból po dłuższym marszu czy sztywność poranna mogą być bagatelizowane. U części pacjentów choroba postępuje powoli przez lata, u innych pogorszenie następuje szybciej. Typowe objawy zwyrodnienia stawu biodrowego to:

ból nasilający się po aktywności fizycznej, a w zaawansowanym stadium obecny również w spoczynku i w nocy;

promieniowanie bólu do pachwiny, uda, pośladka, a niekiedy kolana;

sztywność poranna trwająca do 30 minut;

ograniczenie zakresu ruchu – trudności z zakładaniem butów czy wchodzeniem po schodach;

trzeszczenia w stawie podczas ruchu;

utykanie i zmiana wzorca chodu;

zanik mięśni uda i pośladka w zaawansowanych stadiach [3].

Jak szybko postępuje zwyrodnienie stawu biodrowego? Tempo zależy od wieku, masy ciała, aktywności fizycznej i chorób współistniejących.

Diagnostyka koksartrozy

Rozpoznanie zwyrodnienia biodra rozpoczyna się od wizyty u lekarza POZ, który może skierować pacjenta do ortopedy lub reumatologa. Podstawowe badania obejmują:

wywiad lekarski i badanie fizykalne – ocena bólu, zakresu ruchu, siły mięśniowej i wzorca chodu;

zdjęcie RTG – uwidacznia zwężenie szpary stawowej, osteofity i zmiany kostne;

rezonans magnetyczny – pozwala ocenić stan chrząstki i tkanek miękkich;

badania laboratoryjne – w celu wykluczenia zapalnych postaci artretyzmu.

Leczenie koksartrozy

Leczenie zwyrodnienia stawu biodrowego zależy od stopnia zaawansowania choroby. Początkowo stosuje się metody zachowawcze, a gdy przestają przynosić ulgę – rozważa się operację. Leczenie zachowawcze obejmuje:

redukcję masy ciała – w celu odciążenie stawu biodrowego;

fizjoterapię – ćwiczenia wzmacniające mięśnie otaczające staw poprawiają jego stabilność;

farmakoterapię – najczęściej paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) krótkoterminowo, preparaty miejscowe;

iniekcje dostawowe – kortykosteroidy mogą przynieść ulgę na kilka tygodni (maksymalnie 3 – 4 zabiegi rocznie).

Leczenie operacyjne zwyrodnienia stawu biodrowego

Gdy metody zachowawcze nie przynoszą poprawy, rozważa się leczenie operacyjne. Najczęściej wykonywane zabiegi to:

osteotomia – korekcja osi kości w celu odciążenia uszkodzonej części stawu;

endoprotezoplastyka całkowita – wszczepienie sztucznego stawu. Najskuteczniejsza metoda leczenia zaawansowanej koksartrozy.

W 2018 r. w Polsce wykonano blisko 57 000 endoprotezoplastyk biodra, czyli ponad 2-krotnie więcej niż w 2005 r. [4]. Trwałość nowoczesnych endoprotez sięga 25 – 30 lat, a ponad 95% implantów funkcjonuje prawidłowo po 10 latach. Ryzyko powikłań nie przekracza 2% [5].

Osoby aktywne fizycznie powinny rozważyć konsultację w specjalistycznym ośrodku ortopedii sportowej, gdzie zespół dobierze strategię leczenia z uwzględnieniem powrotu do aktywności.

Jak zregenerować staw biodrowy?

Chrząstka stawowa nie regeneruje się samoistnie, dlatego warto wprowadzić nawyki sprzyjające dobrej kondycji stawów. Celem rehabilitacji i zmian w trybie życia jest spowolnienie procesu zwyrodnieniowego i poprawa funkcji stawu.

Aktywność fizyczna może obejmować:

ćwiczenia aerobowe – minimum 2,5 godziny tygodniowo: chodzenie, pływanie, jazda na rowerze;

ćwiczenia wzmacniające – minimum 2 razy w tygodniu, z naciskiem na mięśnie czworogłowe uda i pośladkowe;

pływanie – odciąża staw przy jednoczesnym wzmacnianiu mięśni.

Dieta i suplementacja również mają wpływ na zdrowie stawu biodrowego.

Utrzymanie prawidłowej masy ciała to jeden z najważniejszych czynników wpływających na przebieg choroby.

Dieta bogata w warzywa, owoce i ryby wspiera procesy przeciwzapalne w organizmie.

Jako uzupełnienie terapii zaleca się suplementację glukozaminą i chondroityną, jednak dotychczasowe badania nie potwierdzają ich skuteczności w leczeniu choroby zwyrodnieniowej stawów [1].

Czego unikać przy zwyrodnieniu stawu biodrowego?

Przy zwyrodnieniu stawu biodrowego warto unikać:

uprawiania sportów wysokoudarowych – biegania, skakania, sportów kontaktowych;

wykonywania głębokich przysiadów i gwałtownych ruchów skrętnych w stawie;

nadmiernego dźwigania ciężkich przedmiotów;

zakładania nogi na nogę – ta pozycja zwiększa nacisk na staw biodrowy;

długotrwałego siedzenia lub stania w jednej pozycji;

noszenia obuwia na wysokich obcasach.

FAQ – najczęściej zadawane pytania przez pacjentów

1.
Czy koksartrozę można całkowicie wyleczyć?

Choroby zwyrodnieniowej nie da się cofnąć – zniszczona chrząstka nie „odrasta”. Można jednak kontrolować objawy i spowolnić postęp choroby. W zaawansowanych przypadkach endoprotezoplastyka pozwala odzyskać sprawność.

2.
Jak szybko postępuje zwyrodnienie stawu biodrowego?

Tempo jest indywidualne – niektóre osoby żyją z łagodną koksartrozą przez wiele lat. Przy nadwadze i braku leczenia choroba może postępować szybciej. Aktywność fizyczna i kontrola masy ciała pomagają spowolnić ten proces.

3.
Kiedy zdecydować się na endoprotezę biodra?

Wszczepienie endoprotezy biodra warto rozważyć, gdy ból nie ustępuje mimo leczenia zachowawczego, a ograniczenie ruchomości utrudnia wykonywanie codziennych czynności. Decyzję podejmuje się wspólnie z ortopedą.

Choroby zwyrodnieniowe biodra – podsumowanie

Według WHO w 2019 r. na chorobę zwyrodnieniową stawów cierpiało 528 milionów ludzi na świecie, co stanowi wzrost o 113% od 1990 r. [1]. Szacuje się też, że blisko 25% populacji powyżej 55. roku życia doświadcza zwyrodnienia biodra [2]. Zwyrodnienie stawu biodrowego wymaga świadomego podejścia do leczenia i zmian w codziennym funkcjonowaniu – to warunek do zachowania sprawność na długie lata. A gdy metody zachowawcze przestają wystarczać, endoprotezoplastyka daje szansę na powrót do aktywnego życia.

Bibliografia:

WHO, Osteoarthritis, 2023. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/osteoarthritis. [dostęp: 24.05.2026].

Cleveland Clinic, Hip Arthritis, 2024. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/hip-arthritis. [dostęp: 24.05.2026].

Gateshead Health NHS Foundation Trust, Hip Osteoarthritis, 2024. https://www.gatesheadhealth.nhs.uk/resources/hip-osteoarthritis/. [dostęp: 24.05.2026].

NIK, Pacjenci potrzebujący wszczepienia stawu, 2021. https://www.nik.gov.pl/aktualnosci/pacjenci-potrzebujacy-wszczepienia-stawu.html. [dostęp: 24.05.2026].

Pacjent.gov.pl, Dla kogo endoprotezoplastyka stawu biodrowego, 2024. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/dla-kogo-endoprotezoplastyka-stawu-biodrowego. [dostęp: 24.05.2026].

Haluks (hallux) to jedna z najczęstszych deformacji stóp, dotykająca 23 – 36% dorosłych (w zależności od wieku) [1]. Może prowadzić do przewlekłego bólu i problemów z chodzeniem. Jak rozpoznać pierwsze objawy i kiedy udać się po pomoc?

Czym jest haluks?

Haluks (hallux valgus, palec koślawy) to deformacja stawu śródstopno-paliczkowego palucha. Pierwsza kość śródstopia odchyla się do wewnątrz, a palec wychyla się w stronę pozostałych palców. Po wewnętrznej stronie stopy pojawia się charakterystyczny guz – to uwypuklona głowa kości śródstopia, a nie „dodatkowa” kość.

Jak wyglądają haluksy?

Na początku widoczne jest jedynie lekkie odchylenie palucha i niewielkie zgrubienie przy nasadzie. Z czasem guz staje się coraz bardziej widoczny. Skóra w tym miejscu może być zaczerwieniona i podrażniona, a paluch zaczyna nachodzić na sąsiednie palce lub chować się pod nimi.

Warto też wspomnieć o haluksach zewnętrznych – analogicznej deformacji przy 5. kości śródstopia (małym palcu). Guz pojawia się po zewnętrznej stronie stopy, a przyczyny i leczenie są zbliżone do klasycznego haluksa.

Przyczyny haluksów

Haluks powstaje w wyniku kilku nakładających się czynników, do których należą:

genetyka i budowa stopy – ponad 70% pacjentów z haluksami ma rodzica z tą samą deformacją [2];

niewłaściwie dobrane obuwie – zwłaszcza wąskie, spiczaste buty i wysokie obcasy wymuszają nienaturalną pozycję palucha;

płeć – kobiety chorują zdecydowanie częściej;

choroby zapalne stawów – reumatoidalne zapalenie stawów osłabia struktury stabilizujące staw;

wiek i przeciążenia – długotrwałe stanie i naturalne zużycie stawów zwiększają ryzyko;

urazy stopy – sportowcy uprawiający dyscypliny obciążające stopy (biegacze, piłkarze) są w grupie ryzyka.

Objawy haluksa

Początkowe objawy haluksa bywają łatwe do przeoczenia. Pierwszym sygnałem jest lekki dyskomfort w okolicy nasady palucha, odczuwalny głównie w ciasnym obuwiu. W miarę postępu deformacji objawy stają się bardziej dokuczliwe. Pojawiają się:

widoczny guz po wewnętrznej stronie stopy;

ból przy chodzeniu, nasilający się po dłuższym wysiłku;

rwący ból haluksa, szczególnie wieczorem, sygnalizujący zapalenie kaletki (woreczka ochronnego przy stawie);

sztywność stawu i ograniczony zakres ruchu;

odciski w miejscach tarcia palców;

młotkowate zniekształcenie sąsiednich palców.

Kiedy zgłosić się do lekarza z haluksami?

Nie każdy haluks wymaga natychmiastowej interwencji, ale warto zasięgnąć opinii specjalisty, gdy:

ból utrzymuje się mimo zmiany obuwia przez kilka tygodni;

deformacja wyraźnie postępuje;

ból ogranicza codzienne aktywności;

pojawia się obrzęk lub ropnie w okolicy guza.

Szczególną ostrożność powinny zachować osoby z cukrzycą, u których zaburzenia czucia w stopach zwiększają ryzyko powikłań.

Do jakiego lekarza z haluksami?

Diagnostyka i leczenie zaczynają się u lekarza POZ, który w razie potrzeby skieruje do ortopedy. Sportowcy z haluksem pourazowym powinni rozważyć konsultację w klinice medycyny sportowej – specjalista od biomechaniki ruchu dobierze leczenie z myślą o powrocie do pełnej aktywności.

Diagnostyka palucha koślawego

Rozpoznanie zaczyna się od badania fizykalnego. Lekarz ocenia:

wygląd stopy;

stopień odchylenia palucha;

zakres ruchu w stawie;

ewentualne zmiany skórne i bolesność.

Podstawowym badaniem obrazowym jest RTG stopy w obciążeniu, wykonywane w pozycji stojącej. Na jego podstawie mierzy się kąty deformacji, co pozwala określić stopień zaawansowania: lekki, umiarkowany lub ciężki. Od tej klasyfikacji zależy wybór metody leczenia. W przypadkach współistniejących problemów lekarz może zlecić dodatkowe badania, takie jak USG lub rezonans magnetyczny.

Jak leczyć haluksa?

Leczenie zależy od stopnia zaawansowania. We wczesnym stadium skuteczne są metody zachowawcze.

Leczenie zachowawcze haluksa

Warto pamiętać, że leczenie zachowawcze nie cofa haluksa, ale skutecznie łagodzi objawy i hamuje dalszy rozwój choroby.

Podstawa to zmiana obuwia na szerokie, z niskim obcasem i odpowiednią przestrzenią dla palców.

Wkładki ortopedyczne pomagają skorygować rozkład obciążeń na stopie i odciążyć bolesny staw.

Separatory palców utrzymują paluch w prawidłowej osi i zmniejszają tarcie między palcami.

W przypadku bólu i zapalenia stosuje się leki przeciwbólowe (paracetamol, ibuprofen) oraz okłady z lodu.

Ćwiczenia wzmacniające mięśnie stopy mogą spowolnić postęp deformacji.

Leczenie operacyjne haluksa

Operację haluksa rozważa się, gdy metody zachowawcze nie przynoszą poprawy, a ból ogranicza codzienne funkcjonowanie. Najczęściej stosuje się osteotomię – nacięcie i ustawienie kości w prawidłowej osi. Coraz popularniejsze stają się też techniki minimalnie inwazyjne, w których zabieg przeprowadza się przez kilka niewielkich nacięć. Przekłada się to na mniejszy ból pooperacyjny i szybszy powrót do aktywności.

Rekonwalescencja po operacji haluksa wymaga cierpliwości. Przez pierwsze 2 tygodnie zaleca się odpoczynek i ograniczenie chodzenia. Prowadzenie samochodu jest możliwe zwykle po 6 – 8 tygodniach, a powrót do sportu po 3 – 6 miesiącach.

Sprawdź też: Wysiłek fizyczny po operacji haluksa – kiedy można wrócić do dawnych aktywności?

FAQ – najczęściej zadawane pytania przez pacjentów

1.
Jak sprawdzić, czy mam haluksy?

Wystarczy stanąć boso na płaskiej powierzchni. Jeśli paluch wyraźnie odchyla się w kierunku drugiego palca, a przy nasadzie widać zgrubienie, prawdopodobnie to początkowa faza haluksa.

2.
Czy haluks może cofnąć się sam?

Nie. Haluks to deformacja strukturalna kości, która bez interwencji postępuje. Metody zachowawcze łagodzą ból i hamują rozwój, ale nie odwracają zmian. Jedynym sposobem na trwałą korektę jest operacja.

3.
Czy separatory naprawdę pomagają?

Przynoszą ulgę w bólu i zapobiegają pogłębianiu deformacji, szczególnie we wczesnym stadium. Nie prostują jednak kości na stałe – warto traktować je jako element kompleksowego postępowania, a nie samodzielną metodę.

4.
Czy z haluksami można uprawiać sport?

Aktywność fizyczna jest możliwa, pod warunkiem doboru odpowiedniego obuwia (szeroki nosek, amortyzacja) i stosowania wkładek. Przy nasilonym bólu warto skonsultować się ze specjalistą.

Haluks – podsumowanie

Haluks to postępująca deformacja, która nie cofnie się samoistnie, ale przy odpowiednim podejściu można kontrolować jej przebieg. W początkowej fazie wystarczą zmiana obuwia, wkładki i ćwiczenia. Gdy ból ogranicza codzienne funkcjonowanie, warto skonsultować się z ortopedą. Dzięki odpowiednio szybkiej reakcji można wdrożyć postępowanie zachowawcze, uniknąć zaawansowanych zmian i zwiększyć szanse na komfortowe życie bez bólu.

Bibliografia

Luiza Łuniewska, Haluksy to trójwymiarowa deformacja, 2025. https://zdrowie.pap.pl/leczenie/haluksy-trojwymiarowa-deformacja. [dostęp: 25.05.2026].

Cleveland Clinic, Bunions (Hallux Valgus), 2023. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/14386-bunions-hallux-valgus. [dostęp: 25.05.2026].

NHS, Bunions, 2023. https://www.nhs.uk/conditions/bunions/. [dostęp: 25.05.2026].

Mayo Clinic, Bunions, 2025. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/bunions/symptoms-causes/syc-20354799. [dostęp: 25.05.2026].

eZdrowie, ICD-10 M20.1 https://rsk3.ezdrowie.gov.pl/resource/structure/icd10/00CD10/011/element/M20.1/. [dostęp: 25.05.2026].

Zaburzenia chodu u osób starszych to jeden z najczęstszych problemów wpływających na samodzielność i jakość życia po 65. r.ż. Aby zmniejszyć ryzyko upadków i ich poważnych konsekwencji, warto szybko zająć się diagnostyką i leczeniem tego stanu.

Zaburzenia chodu u osób starszych – co to znaczy?

O zaburzeniach chodzenia mówimy wtedy, gdy zmienia się sposób poruszania, tempo chodu, długość kroku lub stabilność. U seniorów objawy mogą pojawiać się stopniowo i długo pozostawać niezauważone. Warto też podkreślić, że problemy z chodzeniem u osób starszych nie są naturalną częścią starzenia się. Wyraźne zaburzenia zawsze mają konkretną przyczynę i wymagają diagnostyki. Do typowych sygnałów ostrzegawczych należą:

skrócenie kroku;

szuranie stopami;

trudności z utrzymaniem równowagi;

spowolnienie tempa chodu.

W niektórych przypadkach starsza osoba całkowicie przestaje chodzić samodzielnie.

Skąd się biorą problemy z chodzeniem u starszej osoby? Przyczyny zaburzeń chodu

Problemy z chodzeniem w starszym wieku mogą mieć różnorodne podłoże. Najczęściej wynikają z nakładania się kilku czynników jednocześnie.

Choroby neurologiczne – choroba Parkinsona objawia się drobnymi, szurającymi krokami i trudnościami z rozpoczęciem ruchu. Przebyte udary mózgu również mogą powodować, że starsza osoba nie może chodzić stabilnie.

Choroby układu ruchu – zwyrodnienia stawów biodrowych i kolanowych czy osteoporoza prowadzą do bólu i ograniczenia ruchomości. Ból zmienia wzorzec chodu i pogłębia niestabilność.

Osłabienie mięśni – wraz z wiekiem masa mięśniowa stopniowo się zmniejsza. Dotyczy to szczególnie mięśni nóg odpowiedzialnych za stabilizację kolan i bioder. Słabsze mięśnie nie są w stanie zapewnić prawidłowej kontroli ruchu podczas chodzenia, co prowadzi do chwiejności i niepewnego stawiania kroków.

Zaburzenia sensoryczne – pogorszenie wzroku, zaburzenia równowagi związane z chorobami ucha wewnętrznego oraz neuropatia obwodowa zmniejszają ilość informacji, jakie mózg otrzymuje o położeniu ciała w przestrzeni.

Leki i polipragmazja – stosowanie wielu preparatów jednocześnie zwiększa ryzyko zaburzeń równowagi i upadków. Leki nasenne, przeciwlękowe, obniżające ciśnienie czy przeciwdepresyjne mogą powodować zawroty głowy i osłabienie koordynacji.

Spadki ciśnienia tętniczego – hipotonia ortostatyczna, czyli nagły spadek ciśnienia przy wstawaniu, dotyka wielu seniorów. Efektem są zawroty głowy, mroczki przed oczami i chwiejność chodu.

Do jakiego lekarza się udać, jeśli starsza osoba nie może chodzić? Diagnostyka

Gdy pojawiają się problemy z chodzeniem u starszej osoby, pierwszym krokiem powinien być kontakt z lekarzem pierwszego kontaktu. W zależności od przyczyn lekarz może skierować pacjenta do neurologa, ortopedy, geriatry lub rehabilitanta. Diagnostyka obejmuje:

badanie fizykalne z oceną chodu;

badanie siły mięśniowej i czucia;

w razie potrzeby badania obrazowe, badania krwi oraz testy równowagi.

Jak leczyć zaburzenia chodu u osób starszych?

Nie istnieje jedno uniwersalne rozwiązanie – leczenie zaburzeń chodu zależy przede wszystkim od przyczyny. Skuteczna terapia wymaga indywidualnego podejścia, a często również połączenia kilku metod.

Leczenie przyczynowe – najważniejsze jest leczenie źródła problemu. Właściwie dobrana farmakoterapia w chorobie Parkinsona czy endoprotezoplastyka biodra mogą diametralnie poprawić sposób chodzenia.

Leki – przegląd stosowanych preparatów z lekarzem to jedno z prostszych, a jednocześnie skuteczniejszych działań. Modyfikacja leków pogarszających równowagę czy suplementacja witaminy D i wapnia mogą przynieść wyraźną poprawę.

Dieta – warto zadbać o zwiększoną podaż produktów bogatych w białko, wapń i witaminę D oraz o odpowiednie nawodnienie organizmu.

Metody wspomagające – odpowiednie obuwie z antypoślizgową podeszwą, dobre oświetlenie w domu, usunięcie dywanów i progów oraz uchwyty w łazience również pomagają seniorowi w utrzymaniu równowagi i stabilnym chodzeniu.

Problem z chodzeniem u starszej osoby – rehabilitacja i ćwiczenia

Rehabilitacja to podstawa postępowania przy zaburzeniach chodu, niezależnie od ich przyczyny. Regularne ćwiczenia oraz sprzęt ortopedyczny mogą wyraźnie poprawić równowagę, siłę mięśniową i pewność chodu. Programy ćwiczeń obejmują:

trening siłowy mięśni kończyn dolnych;

ćwiczenia równoważne;

naukę prawidłowego wzorca chodu;

trening wstawania z krzesła.

Fizjoterapeuci pomagają w doborze odpowiedniego sprzętu wspomagającego, takiego jak laski, kule łokciowe czy balkoniki. Taki „pomocnik” ortopedyczny zwiększa stabilność i redukuje ryzyko upadku.

Skutki i konsekwencje nieleczonych zaburzeń chodu u osób starszych

Problemy z chodzeniem u osób starszych, pozostawione bez interwencji, prowadzą do spirali pogarszającej się sprawności. Głównym bezpośrednim zagrożeniem są upadki.

Konsekwencje upadków to złamania (szczególnie groźne jest złamanie szyjki kości udowej), urazy głowy i długotrwałe unieruchomienie.

Równie niebezpieczny jest zespół poupadkowy. Lęk przed kolejnym zdarzeniem prowadzi do ograniczania aktywności, co pogłębia osłabienie mięśni, pogarsza równowagę i zamyka błędne koło narastającej niepełnosprawności.

Około 30% osób po 65. roku życia upada przynajmniej raz w roku, dlatego nie należy lekceważyć tego problemu [3].

Zaburzenia chodu u osób starszych – podsumowanie

Zaburzenia chodu u osób starszych to problem, który można i należy leczyć. Nie jest to nieuchronna część starzenia się, lecz objaw wymagający diagnostyki i odpowiedniego postępowania. Zdecydowanie warto jak najwcześniej skonsultować się ze specjalistą, ponieważ daje to realną szansę na poprawę sprawności i zachowanie samodzielności. Niektóre działania mogą podjąć zarówno seniorzy, jak i ich bliscy. Obejmują one głównie profilaktykę upadków, regularną aktywność fizyczną i przystosowanie otoczenia domowego.

Zaburzenia chodu u osób starszych – FAQ

1.
Czy zaburzenia chodu u osób starszych zawsze oznaczają poważną chorobę?

Nie zawsze. Część problemów z chodzeniem wynika z odwracalnych przyczyn, takich jak:

działanie leków;
niedobór witaminy D;
osłabienie po długim unieruchomieniu;
ból stawów.

Po ustaleniu przyczyny i wdrożeniu leczenia wiele osób odzyskuje sprawność. Każde zaburzenie chodu wymaga konsultacji lekarskiej, ponieważ może być też objawem choroby neurologicznej.

2.
Kiedy zaburzenia chodzenia wymagają pilnej konsultacji?

Pilna wizyta u lekarza jest konieczna, gdy zaburzenia chodu pojawiły się nagle, towarzyszą im drętwienia kończyn, zaburzenia mowy, nietrzymanie moczu lub nagłe pogorszenie pamięci. Objawy te mogą wskazywać na udar mózgu lub inne stany wymagające natychmiastowej interwencji.

3.
Czy senior po upadku może odzyskać sprawność chodu?

Tak, w wielu przypadkach rehabilitacja pozwala odzyskać samodzielność w poruszaniu się. Istotne jest szybkie rozpoczęcie ćwiczeń i systematyczność. Jednak po upadku może pojawić się tzw. zespół poupadkowy, czyli lęk przed kolejnym upadkiem, który sam w sobie ogranicza aktywność i pogłębia problemy z chodzeniem.

Bibliografia

MedlinePlus, Walking abnormalities, 2025. https://medlineplus.gov/ency/article/003199.htm. [dostęp: 22.03.2026].

MedlinePlus), Walking Problems, 2023. https://medlineplus.gov/walkingproblems.html. [dostęp: 22.03.2026].

NFZ, Urazy i upadki osób starszych, 2024. https://pacjent.gov.pl/zapobiegaj/urazy-i-upadki-osob-starszych. [dostęp: 22.03.2026].

NHS, Falls, 2025. https://www.nhs.uk/conditions/falls/. [dostęp: 22.03.2026].

Ortopeda sportowy to nieformalne określenie specjalisty z zakresu ortopedii, który zajmuje się profilaktyką i leczeniem osób trenujących różne dyscypliny sportowe. Dlaczego z kontuzjami warto zwrócić się właśnie do tego specjalisty?

Ortopeda sportowy – czym się zajmuje?

Choć w oficjalnym, polskim spisie specjalizacji lekarskich nie występuje „ortopedia sportowa”, termin jest powszechnie używany zarówno przez lekarzy, jak i pacjentów. Czym zajmuje się ortopeda sportowy? Ogólnie rzecz biorąc, specjalizuje się w leczeniu urazów związanych z aktywnością fizyczną.

Ortopeda sportowy a lekarz medycyny sportowej

Medycyna sportowa obejmuje zagadnienia z zakresu ortopedii i traumatologii, ale nie jest tożsama ze specjalizacją z ortopedii.

W polskim systemie kształcenia lekarz medycyny sportowej musi najpierw skończyć studia lekarskie i staż podyplomowy oraz uzyskać prawo do wykonywania zawodu, a następnie odbyć specjalizację z medycyny sportowej.

W wariancie podstawowym program trwa 4 lata, a dla lekarza z odpowiednią specjalizacją (m.in. z ortopedii i traumatologii lub chirurgii) – 2 lata i 6 miesięcy.

Dlatego nie każdy lekarz medycyny sportowej to ortopeda sportowy,czyli lekarz ze specjalizacją z ortopedii. To tylko jedna z możliwych ścieżek edukacji, która pozwala na skorzystanie ze skróconego programu [1-3].

Najczęstsze urazy sportowe w gabinecie ortopedy sportowego

Do gabinetu ortopedy sportowego trafiają pacjenci z różnymi kontuzjami czy dolegliwościami związanymi z uprawianiem sportu – zarówno zawodowo, jak i rekreacyjnie. Najczęstsze urazy w sporcie dotyczą kończyn górnych i dolnych. Co ważne, profil urazów sportowych zmienia się jednak wraz z:

wiekiem;

rodzajem aktywności;

poziomem przygotowania organizmu do wysiłku.

Inaczej przeciąża się narząd ruchu u dziecka, którego układ kostny nadal rośnie, a inaczej u dorosłego, który wraca do biegania, gry w tenisa czy treningów na siłowni po latach przerwy. Ten sam sport może prowadzić do zupełnie innych kontuzji u 7-latka, nastolatka i 45-latka, dlatego doświadczenie ortopedy sportowego ma ogromne znaczenie.

Ostre urazy sportowe

Ostre urazy sportowe u dzieci, nastolatków i dorosłych często powstają w podobnych okolicznościach, np. podczas:

upadku;

skręcenia;

nagłej zmiany kierunku;

zderzenia z innym zawodnikiem.

Różnica polega na tym, że u dzieci i młodzieży, ze względu na niedojrzałość układu ruchu, ten sam mechanizm może prowadzić do innego typu uszkodzenia niż u dorosłych. Przykładowo, w wyniku podobnego ruchu skrętnego kolana u osoby młodej częściej dojdzie do urazu chrząstki wzrostowej, a u dorosłych do uszkodzenia struktur więzadeł lub łąkotek.

Typowe ostre urazy sportowe to skręcenia, naciągnięcia i inne urazy tkanek miękkich, rzadziej zwichnięcia i złamania. W literaturze medycznej wymienia się np.:

uszkodzenia stawu barkowo-obojczykowego (AC) – zwichnięcia, skręcenia;

uszkodzenia obrąbka stawowego barku (np. typu SLAP, uszkodzenie Bankarta);

uszkodzenia stożka rotatorów;

urazy kolana – uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego (ACL), uszkodzenia łąkotek [4].

Dość charakterystyczne dla sportowców w średnim wieku są też poważniejsze uszkodzenia ścięgien, np. zerwanie ścięgna czworogłowego lub Achillesa. Jak podaje American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), zerwania ścięgna czworogłowego najczęściej zdarzają się właśnie osobom w średnim wieku uprawiającym sporty biegowe i skoczne [5].

Urazy sportowe związane z przeciążeniem

Duża grupa urazów przeciążeniowych u dzieci i nastolatków to przeciążenia chrząstek wzrostowych i apofiz, czyli miejsc, które są jeszcze słabsze niż dojrzała kość. Przykłady to:

choroba Severa, czyli zapalenie apofizy piętowej – rozwija się w wyniku mikrourazów okolicy pięty przy powtarzalnym bieganiu i skakaniu;

choroba Osgooda-Schlattera, czyli ból okolicy guzowatości piszczeli pod rzepką – dochodzi do niej, gdy ścięgno rzepki wielokrotnie pociąga za miękką jeszcze apofizę, szczególnie podczas biegania, skakania i szybkich zmian kierunku;

zapalenie nadkłykcia przyśrodkowego (ang. Little League elbow) – powstaje w wyniku powtarzalnych mikrourazów przyśrodkowej powierzchni łokcia, np. z powodu powtarzających się rzutów z góry, używania rakiety albo innych ruchów ramienia nad głową;

kolano skoczka, czyli ból w dolnej części rzepki (u dzieci: choroba Sindinga-Larsena-Johanssona) – stan zapalny ścięgna rzepki z powodu powtarzalnych skurczów mięśnia czworogłowego uda, np. podczas skakania [6-9].

U dzieci i nastolatków do urazów przeciążeniowych dochodzi wtedy, gdy rozwój kości, mięśni i ścięgien nie „nadąża” za tempem treningów. Natomiast u dorosłych dzieje się tak, gdy aktywność jest powtarzana zbyt często albo zbyt intensywnie i tkanki nie mają czasu na regenerację. To klasyczny mechanizm w:

tendinopatii Achillesa;

bólu rzepkowo-udowym;

zespole pasma biodrowo-piszczelowego;

złamaniach zmęczeniowych (ból rzepkowo-udowy i złamania zmęczeniowe często są wymieniane jako dolegliwości biegaczy rekreacyjnych).

Jak przebiega leczenie urazów sportowych?

Leczenie urazów sportowych zaczyna się od oceny mechanizmu urazu, badania fizykalnego i diagnostyki obrazowej, takiej jak RTG, USG, TK lub rezonans magnetyczny (w razie potrzeby). Pozwala to odróżnić stosunkowo niewielkie uszkodzenie tkanek miękkich od złamania, zwichnięcia albo poważniejszego uszkodzenia więzadeł, ścięgien czy chrząstki.

W pierwszym etapie postępowania najczęściej stosuje się odciążenie kontuzjowanej okolicy, chłodzenie, kompresję i uniesienie kończyny, aby ograniczyć ból i obrzęk. W cięższych skręceniach lub naderwaniach czasem potrzebne jest także krótkotrwałe unieruchomienie.

Dalsze leczenie zależy od rodzaju urazu. W wielu przypadkach wystarcza leczenie zachowawcze, stopniowo wdrażana fizjoterapia i ćwiczenia przywracające zakres ruchu, siłę oraz stabilność. Przy większych uszkodzeniach (np. niektórych złamań, zwichnięć czy zerwań ścięgien) konieczne może być leczenie zabiegowe lub operacyjne.

Ostatnim etapem jest kontrolowany powrót do aktywności, prowadzony stopniowo, a nie od razu na pełnym obciążeniu. To ważne, bo zbyt szybki powrót do sportu zwiększa ryzyko nawrotu urazu i przedłużenia leczenia.

Dlaczego leczenie kontuzji sportowych warto powierzyć specjaliście?

Osoby uprawiające sport zazwyczaj nie chcą, żeby uraz oznaczał konieczność rezygnacji z ulubionej aktywności. To możliwe – pod warunkiem że diagnostyką i leczeniem kontuzji zajmie się specjalista z odpowiednim doświadczeniem. Nie dziwi wcale fakt, że wielu lekarzy sportowych (ortopedów, chirurgów itd.) zajmowało się sportem profesjonalnie – również jako zawodnicy (np. Jacques Rogge, Eric Heiden, Mark Adickes) [4].

Ortopeda sportowy potrafi powiązać objawy z mechanizmem urazu i wdrożyć skuteczne leczenie, ale też dobrze zaplanować powrót do aktywności. W medycynie sportowej liczy się nie tylko ustąpienie bólu, ale też odzyskanie pełnego zakresu ruchu, siły, stabilności i kontroli nerwowo-mięśniowej.

Ortopeda sportowy – podsumowanie

Ortopeda sportowy to specjalista, który nie zajmuje się wyłącznie „zaleceniem odpoczynku”, ale prowadzi pacjenta od trafnej diagnozy, przez leczenie i rehabilitację, aż do bezpiecznego powrotu do sportu. Wraz ze wzrostem popularności aktywności fizycznej w całej Polsce powstają kolejne kliniki sportowe – Wrocław, Warszawa czy Poznań to tylko początek długiej listy miast, w których można znaleźć gabinety ortopedów sportowych.

Bibliografia

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz.U. 2023 poz. 975). https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20230000975/O/D20230975.pdf. [dostęp: 6.04.2026].

Praktyczna ortopedia, Ortopeda, czyli specjalista od zdrowia Twojego układu ruchu. Kiedy iść na konsultację?, 2026. https://www.praktyczna-ortopedia.pl/artykul/ortopeda-czyli-specjalista-od-zdrowia-twojego-ukladu-ruchu-kiedy-isc-na-konsultacje. [dostęp: 6.04.2026].

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego, Program specjalizacji w dziedzinie MEDYCYNY SPORTOWEJ, 2023. https://www.cmkp.edu.pl/wp-content/uploads/2023/02/0751-program-1-1.pdf. [dostęp: 6.04.2026].

Bill Duncan, Sports Medicine from an Orthopedic Perspective, 2011. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6188291/. [dostęp: 6.04.2026].

American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), Quadriceps Tendon Tear. https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/quadriceps-tendon-tear/. [dostęp: 6.04.2026].

American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), Overuse Injuries in Children. https://www.orthoinfo.org/en/diseases–conditions/overuse-injuries-in-children/. [dostęp: 6.04.2026].

American Academy of Orthopaedic Surgeons (AAOS), The OneSport™ Injury. https://www.orthoinfo.org/onesportinjury. [dostęp: 6.04.2026].

Rachel Biber, Andrew Gregory, Urazy przeciążeniowe u dzieci i młodzieży uprawiających sport. Czy sportu może być za dużo?, 2014. https://www.mp.pl/pediatria/artykuly-wytyczne/artykuly-przegladowe/55826,urazy-przeciazeniowe-udzieci-imlodziezy-uprawiajacych-sport-czy-sportu-moze-byc-zaduzo. [dostęp: 6.04.2026].

Christopher Hodge; Jeremy D. Schroeder, Medial Epicondyle Apophysitis (Little League Elbow), 2023. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK570592/. [dostęp: 6.04.2026].

Matthew S. Fury, Meghan E. Bishop, Return to Play Decision-Making: Balancing Athlete Health and Competitive Goals, 2024. https://www.sportsmed.org/membership/sports-medicine-update/spring-2024/return-to-play-and-athlete-health. [dostęp: 6.04.2026].

Uszkodzenie obrąbka stawu ramiennego może długi czas powodować nietypowe dolegliwości. W badaniu MR zmiany typu SLAP opisano u 55 – 72% osób w wieku 45 – 60 lat, które nie zgłaszały bólu barku [1]. Jak rozpoznać uszkodzenie obrąbka stawu barkowego?

Co to jest uszkodzenie obrąbka stawu barkowego (SLAP)?

Staw ramienny ma bardzo duży zakres ruchu, ponieważ głowa kości ramiennej jest wyraźnie większa od panewki łopatki. Jednocześnie charakteryzuje się też dużą stabilnością. Wynika to z obecności obrąbka stawowego, czyli włóknisto-chrzęstnego pierścienia pogłębiającego powierzchnię przylegania i poprawiającego dopasowanie powierzchni stawowych.

Jak każdy staw, również staw barkowy może ulec kontuzji. Jeśli uraz określono jako uszkodzenie typu SLAP (ang. superior labrum anterior to posterior), oznacza to uszkodzenie górnej części obrąbka, biegnące od przodu do tyłu.

Typy SLAP

Chociaż uszkodzenie obrąbka stawu ramiennego bardzo często uwidacznia się podczas badań obrazowych, zwłaszcza u osób aktywnych fizycznie i seniorów, nie zawsze wymaga to podjęcia leczenia ortopedycznego. Trzeba najpierw poddać pacjenta procesowi diagnostycznemu, który oceni ograniczenia w funkcjonowaniu i inne towarzyszące urazowi objawy. Ich nasilenie (zależne od stopnia zwyrodnienia) sklasyfikowano w 4 główne typy:

typ I (degeneracja) – oznacza powierzchniowe wystrzępienie bądź zwyrodnienie tkanki górnej części obrąbka, ale bez niestabilności;

typ II (oderwanie) – najczęstsza i najgroźniejsza postać degeneracji. Dochodzi tu jednocześnie do oderwania się górnej części obrąbka wraz z przyczepem ścięgna mięśnia dwugłowego (bicepsa) od panewki stawu, co powoduje niestabilność;

typ III (pęknięcie typu „rączka od wiadra”) – uszkodzona część obrąbka jest uwięziona w stawie, ale ścięgno bicepsa pozostaje stabilnie przytwierdzone do panewki;

typ IV – uszkodzenie typu „rączka od wiadra”, które dodatkowo rozszerza się w głąb ścięgna głowy długiej bicepsa. Z klinicznego punktu widzenia częściej stanowi podstawę do podjęcia decyzji o leczeniu operacyjnym.

Przyczyny uszkodzenia obrąbka stawu barkowego

Do uszkodzenia obrąbka stawu barkowego dochodzi zwykle na 2 sposoby.

Pierwszy to uraz nagły, np. upadek na wyprostowaną rękę, silne pociągnięcie za kończynę, gwałtowny ruch ponad barkiem albo zwichnięcie.

Drugi to przeciążanie powtarzalnym ruchem nad głową, charakterystyczne dla siatkarzy, tenisistów, osób ćwiczących z ciężarem oraz ludzi pracujących długo z uniesionymi rękami. Prowadzi do powstawania mikrourazów w zbytnio obciążonej strukturze.

Warto dodać, że przeciążenie obrąbka stawu barkowego nie wynika tylko z wykonywania tego samego ruchu przez dłuższy czas.

Bark nie działa w oderwaniu od ustawienia łopatki i tułowia. Łopatka ustawiona w pochyleniu i wysunięta za mocno do przodu oraz bark w pozycji zaokrąglonych ramion zmieniają mechanikę i mobilność całego stawu ramiennego, co obciąża kompleks obrąbek–biceps.

Poza tym brak wystarczającego odpoczynku lub nieprawidłowości w procesach regeneracyjnych (np. uszkodzeń powstałych w wyniku zaburzeń metabolicznych) sprawiają, że organizm nie nadąża z odbudową tkanki, a uraz się utrwala.

Uszkodzenie obrąbka stawu barkowego – objawy

Czy uszkodzony obrąbek boli? Tak, ale nie zawsze w oczywisty sposób. Ponieważ do obrąbka przyczepiony jest biceps, to właśnie podczas pracy tego mięśnia można poczuć głęboki, tępy ból w środku barku (przy unoszeniu ręki i przy ruchach nad głową). Jednak przy typie I, gdy przyczep mięśnia pozostaje stabilnie połączony z panewką, charakterystyczne objawy mogą w ogóle się nie pojawić. Dopiero gdy z jakiegoś powodu przyczep zaczyna pracować nieprawidłowo, pojawiają się:

ból;

osłabienie ręki;

wrażenie niestabilności.

Z kolei w pozostałych typach „wolny” fragment obrąbka stawowego barku może powodować objawy mechaniczne, np. przeskakiwanie, blokowanie czy uczucie haczenia.

Jak zdiagnozować uszkodzony obrąbek stawu barkowego?

Rozpoznanie zaczyna się od dokładnego wywiadu. Lekarz pyta m.in.:

czy doszło do konkretnego urazu;

które ruchy prowokują ból;

czy bark przeskakuje;

czy występuje ból nocny;

czy pacjent wykonuje pracę lub sport z ręką nad głową.

Następnie ocenia zakres ruchu, siłę i stabilność barku oraz wykonuje testy prowokacyjne, które – choć mogą wiązać się z dyskomfortem – są niezbędne do postawienia diagnozy. Metaanaliza z 2025 roku wskazuje, że obrazowanie ma umiarkowaną czułość w rozpoznawaniu SLAP (ale bardzo dobrą swoistość i trafność), co oznacza, że nie ujawni każdej zmiany [2]. Badanie nie wykaże także, jak bardzo widoczna zmiana ogranicza funkcjonalność. Zwykle to wywiad i fizykalne badanie ramienia pomaga specjaliście (np. ortopedzie sportowemu[1] ) ustalić właściwą diagnozę i dobrać odpowiednią terapię bólu.

Jaki jest test na uszkodzenie obrąbka stawu barkowego?

Nie ma jednego testu służącego do diagnozy SLAP. Stosuje się zestaw testów klinicznych, a ich wynik interpretuje się łącznie z historią urazu i wynikami badań obrazowych.

Uszkodzenie obrąbka stawu barkowego – leczenie

Czy obrąbek się regeneruje? Tak, organizm bez problemu poradzi sobie z uszkodzeniami, pod warunkiem że urazy są niewielkie, a pacjent zapewni barkowi warunki do regeneracji. Najprawdopodobniej wystarczy wówczas konsultacja u dobrego fizjoterapeuty, który wyjaśni, co może pomóc na uszkodzenie obrąbka stawu barkowego:

ćwiczenia nadmiernie obciążonych struktur wzmacniają mięśnie oraz przyczepy ścięgien, przez co są mniej podatne na naderwania;

masaż i mobilizacja zwiększają zakres ruchu i pobudzają procesy regeneracyjne;

maści, okłady „rozgrzewające” czy inne metody alternatywne pomagają zmniejszyć dolegliwości bólowe, ale nie stan zapalny;

leki przeciwbólowe i NLPZ ułatwiają przejście przez bardziej bolesny etap leczenia, ale nie zastępują rehabilitacji ani nie naprawiają oderwanego fragmentu obrąbka.

Uszkodzenie obrąbka stawu barkowego – rehabilitacja

Rehabilitacja to podstawa powrotu do pełnej sprawności w przypadku uszkodzenia obrąbka stawu barkowego. Jak już wspomniano, na początku leczenie opiera się na zmniejszeniu bólu i podrażnienia barku m.in. poprzez:

unikanie ruchów prowokujących uraz;

krioterapię;

leki przeciwbólowe;

zastrzyki.

Potem zaczyna się nauka prawidłowej pracy barkiem. Pomagają w tym orteza posturalna albo taping, które chwilowo ograniczają zapadanie barków do przodu i zwiększają świadomość ustawienia łopatki. Kolejny etap to ćwiczenia uczące cofania i lepszej kontroli łopatki oraz zrównoważona rehabilitacja stożka rotatorów, czyli przywrócenie współpracy mięśni, które mają centrować głowę kości ramiennej w panewce. Chodzi o to, aby wzmocnić mięśnie i nauczyć się takiego wykonywania ruchu, aby przeciążenia rozchodziły się na wszystkie elementy barku.

Czy SLAP wymaga operacji?

Okazuje się, że ponad 60% osób ze SLAP pozytywne reaguje na rehabilitację skoncentrowaną na korekcji posturalnej [3]. Jednak gdy ból nie ustępuje albo funkcjonalność barku nie wraca do normy, rozważa się leczenie operacyjne. Jednak również w tym wypadku nie ma uniwersalnego rozwiązania dla wszystkich. U jednej osoby może nim być artroskopia naprawiająca obrąbek, a u drugiej – zabieg dotyczący ścięgna bicepsa. Podjęcie decyzji wymaga uwzględnienia wielu czynników.

Uszkodzenie obrąbka stawu barkowego – podsumowanie

Uszkodzenia obrąbka stawu ramiennego, w tym uszkodzenie typu SLAP, nie są urazami, które można się prawidłowo ocenić wyłącznie po jednorazowym badaniu MR. Diagnozę utrudnia fakt, że SLAP powoduje objawy podobne do innych schorzeń barku, zwłaszcza uszkodzeń stożka rotatorów, konfliktu podbarkowego czy niestabilności stawu, a do tego może z nimi współwystępować. Dlatego tak dużą rolę odgrywają wywiad oraz testy sprawdzające funkcjonowanie stawu i mięśnia dwugłowego ramienia.

Bibliografia

Randy Schwartzberg i wsp., High Prevalence of Superior Labral Tears Diagnosed by MRI in Middle-Aged Patients With Asymptomatic Shoulders, 2016. https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2325967115623212. [dostęp: 21.04.2026].

Miad Nosratpour i wsp., Diagnostic accuracy of magnetic resonance imaging for detecting superior labrum anterior to posterior lesions: a systematic review and meta-analysis, 2025. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41584531/. [dostęp: 21.04.2026].

William A Hester i wsp., Current Concepts in the Evaluation and Management of Type II Superior Labral Lesions of the Shoulder, 2018. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6110065/. [dostęp: 21.04.2026].

Nadwaga i otyłość to nie tylko kwestia wyglądu. Dodatkowe kilogramy obciążają stawy, zwłaszcza kolanowe, wielokrotnie zwiększając siłę nacisku na chrząstkę. Jak otyłość wpływa na stawy i kiedy ból kolan powinien skłonić do wizyty u specjalisty?

Jak otyłość wpływa na stawy? Mechanizm przeciążenia

Stawy kolanowe to jedne z najbardziej obciążonych struktur w ludzkim ciele. Podczas codziennych aktywności przenoszą siły wielokrotnie przekraczające masę ciała. W czasie chodzenia jest to zwykle około 2 – 3 razy więcej, a podczas wchodzenia po schodach nawet około 3 razy więcej [1]. Oznacza to, że u osoby ważącej 100 kg obciążenie działające na staw kolanowy może osiągać około 200 – 300 kg podczas chodzenia oraz około 280 – 300 kg przy poruszaniu się po schodach

Każdy dodatkowy kilogram nadwagi przekłada się na kilkukrotnie większe obciążenie stawów kolanowych i biodrowych. Im większa nadwaga, tym szybciej zużywa się chrząstka stawowa, co prowadzi do bólu, sztywności i ograniczenia ruchomości.

Związek między otyłością a stawami to jednak nie tylko kwestia mechanicznego przeciążenia.

Tkanka tłuszczowa produkuje białka zwane cytokinami, które wywołują stan zapalny w całym organizmie, w tym w stawach.

Cytokiny uszkadzają chrząstkę stawową i przyspieszają jej degradację.

Dlatego ból kolan przy otyłości nie wynika wyłącznie z obciążenia. Towarzyszy mu przewlekły stan zapalny, który systematycznie niszczy struktury stawu.

Choroby zwyrodnieniowe stawów a otyłość

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) to najczęstsza choroba stawów na świecie. Według WHO w 2019 roku dotyczyła ok. 528 milionów osób, a najczęściej zajętym stawem jest kolano. Około 73% osób dotkniętych tym schorzeniem miało ponad 55 lat, a 60% stanowiły kobiety [2].

Otyłość znacznie zwiększa ryzyko chorób stawów, a jednocześnie jest czynnikiem, który najłatwiej wykluczyć.

Co ważne, zwyrodnienie stawów u osób z nadwagą postępuje szybciej i wywołuje silniejsze dolegliwości.

WHO wskazuje na 2 przyczyny tego mechanizmu: nadmierne obciążenie stawów oraz stan zapalny wynikający z zaburzeń metabolicznych.

Ból kolan przy otyłości to często pierwszy sygnał rozwijającej się choroby zwyrodnieniowej. Pojawiają się trzeszczenia, obrzęk, ból nasilający się po dłuższym chodzeniu lub wstawaniu z krzesła. W zaawansowanym stadium ból może występować nawet w spoczynku.

Kiedy masa ciała powinna zaniepokoić?

Wskaźnik BMI (Body Mass Index) to najprostsze narzędzie do wstępnej oceny, czy masa ciała mieści się w normie. Oblicza się go, dzieląc masę ciała w kilogramach przez kwadrat wzrostu w metrach. Według WHO:

BMI 25,0 – 29,9 oznacza nadwagę;

BMI 30 i więcej oznacza otyłość.

Czy od nadwagi bolą stawy? Tak, i to częściej, niż wielu osobom się wydaje. Ból stawów, zwłaszcza kolan i bioder, może pojawić się już przy BMI w zakresie nadwagi. Warto zwrócić uwagę na takie sygnały jak:

poranna sztywność kolan trwająca kilkanaście minut;

ból po dłuższym siedzeniu lub staniu;

trzeszczenia w stawach;

obrzęk pojawiający się po wysiłku fizycznym.

To sygnały, że stawy mogą być przeciążone i warto skonsultować się z lekarzem, zanim problem się pogłębi.

Otyłość a stawy – co można zrobić? Praktyczne wskazówki

Aby skutecznie odciążyć stawy i zmniejszyć dolegliwości bólowe, warto wprowadzić kilka prostych zmian w codziennym stylu życia.

Redukcja masy ciała to najskuteczniejszy sposób na zmniejszenie bólu stawów związanego z nadwagą. Nie wymaga to drastycznych diet ani gwałtownych zmian. Utrata 5 – 10% aktualnej masy ciała znacząco zmniejsza ryzyko rozwoju chorób związanych z otyłością, również chorób stawów [3]. Dlatego warto zacząć od niewielkich zmian w diecie i stopniowego zwiększania aktywności fizycznej.

Regularna aktywność fizyczna o niskim obciążeniu dla stawów to drugi filar poprawy kondycji stawów. Pływanie, jazda na rowerze stacjonarnym, spacery czy ćwiczenia w wodzie wzmacniają mięśnie otaczające stawy, nie prowadząc do ich przeciążenia. Dzięki temu mięśnie czworogłowe uda i mięśnie stabilizujące kolano stają się silniejsze i lepiej amortyzują wstrząsy, odciążając tym samym staw podczas codziennych czynności.

Czy osoba otyła powinna skonsultować się ze specjalistą przed podjęciem aktywności? Warto to rozważyć, ponieważ fizjoterapeuta dobierze odpowiedni (i bezpieczny) zestaw ćwiczeń dopasowany do aktualnej masy ciała i stanu stawów. Poza tym wizyta u lekarza jest wskazana, gdy ból kolan nie ustępuje mimo redukcji masy ciała, pojawia się obrzęk lub znaczne ograniczenie ruchomości.

FAQ – Najważniejsze pytania zadawane przez pacjentów

1.
Czy otyłość wpływa na stawy inne niż kolana?

Tak. Nadmierna masa ciała obciąża wszystkie stawy nośne, czyli kolana, biodra, kostki i stawy kręgosłupa. Co istotne, cytokiny zapalne produkowane przez tkankę tłuszczową mogą wpływać także na stawy rąk, które nie są bezpośrednio obciążone masą ciała. Mechanizm zapalny działa ogólnoustrojowo, niezależnie od lokalizacji stawu.

2.
Czy utrata wagi pomoże na ból kolan?

Zdecydowanie tak. Nawet umiarkowana redukcja masy ciała przynosi odczuwalną poprawę. Zmniejsza się ból, poprawia funkcja stawu i ogólna jakość życia. Redukcja masy ciała to jedno z pierwszych zaleceń lekarzy w przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów u osób z nadwagą lub otyłością.

3.
Co najbardziej obciąża stawy kolanowe?

Najbardziej obciążające są czynności wymagające przenoszenia dużej siły przez kolano: schodzenie po schodach, kucanie, bieganie po twardym podłożu, noszenie ciężkich zakupów. Przy nadwadze nawet zwykłe chodzenie generuje obciążenia wielokrotnie przekraczające masę ciała.

Otyłość a stawy – podsumowanie

Otyłość i nadwaga bywają nazywane pandemią współczesności, a jednocześnie stanowią jeden z tych czynników ryzyka chorób zwyrodnieniowych stawów, którym najłatwiej można zapobiec [4]. Nadmiar kilogramów obciąża stawy mechanicznie, a tkanka tłuszczowa dodatkowo wywołuje przewlekły stan zapalny uszkadzający chrząstkę. Dobra wiadomość jest taka, że nawet niewielka redukcja masy ciała może przynieść odczuwalną ulgę w bólu i poprawić funkcjonowanie stawów.

Bibliografia

Darryl D D’Lima i wsp., Knee joint forces: prediction, measurement, and significance, 2013. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3324308/. [dostęp: 22.03.2026].

WHO, Osteoarthritis, 2023. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/osteoarthritis. [dostęp: 22.03.2026].

Medline Plus, Health risks of obesity, 2025. https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000348.htm. [dostęp: 22.03.2026].

NFZ, Otyłość – pandemia współczesnych czasów?, 2024. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/otylosc-pandemia-wspolczesnych-czasow. [dostęp: 22.03.2026].

NFZ, Dlaczego otyłość jest coraz większym wyzwaniem zdrowotnym?, 2024. https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/dlaczego-otylosc-jest-coraz-wiekszym-wyzwaniem-zdrowotnym,8692.html. [dostęp: 22.03.2026].

NHS, Osteoarthritis, 2023. https://www.nhs.uk/conditions/osteoarthritis/. [dostęp: 22.03.2026].

Operacja haluksa to dopiero początek drogi do odzyskania pełnej sprawności. Powrót do chodzenia, ćwiczeń czy sportu wymaga cierpliwości i stopniowego obciążania stopy. Jak wygląda rekonwalescencja i kiedy można wznowić aktywność?

Operacja haluksów – czas rekonwalescencji i etapy powrotu do sprawności

Okres rekonwalescencji po operacji haluksów zależy od techniki chirurgicznej, stopnia deformacji i indywidualnych predyspozycji. Można wyróżnić 3 fazy powrotu do sprawności.

Pierwsza faza (0 – 6 tyg.) to czas ochrony stopy. Pacjent porusza się w bucie pooperacyjnym z kulami, a aktywność ogranicza się do ćwiczeń przeciwzakrzepowych i delikatnych ruchów palcami.

Druga faza (6 – 12 tyg.) rozpoczyna się po potwierdzeniu zrostu kostnego w RTG. Pacjent może korzystać z normalnego obuwia i rozpoczyna właściwą rehabilitację.

Trzecia faza (3 – 6 mies.) to powrót do sportu i pełnego obciążenia stopy [1]. Całkowite wygojenie, w tym ustąpienie obrzęku, może trwać do 12 miesięcy [2]. Obrzęk utrzymuje się przeciętnie 6 – 9 miesięcy [3].

Jak długo nie można chodzić po operacji haluksa i kiedy zacząć obciążać stopę?

Po operacji haluksa nie trzeba całkowicie unikać chodzenia przez długi czas. Już pierwszego dnia po zabiegu możliwe jest wstawanie i chodzenie w bucie pooperacyjnym z kulami. But pooperacyjny nosi się przez 4 – 6 tygodni. A kiedy można już chodzić po operacji haluksa w normalnym obuwiu? Przejście na zwykłe buty następuje zazwyczaj między 4. a 6. tygodniem, po kontrolnym RTG potwierdzającym zrost kości (do samego zrostu kostnego dochodzi w ciągu około 6 tygodni) [2].

Zasady obciążania stopy w pierwszych tygodniach wyglądają następująco:

nie należy: stać zbyt długo w jednej pozycji ani forsować chodzenia po operacji haluksa ponad wskazany limit;

należy: regularnie unosić stopę powyżej poziomu serca oraz ściśle stosować się do zaleceń ortopedy dotyczących zakresu obciążenia.

Prowadzenie samochodu jest możliwe w okolicy 6. – 8. tygodnia, pod warunkiem że operowana była prawa stopa [1].

Chodzenie po schodach po operacji haluksa – bezpieczeństwo w pierwszych tygodniach

Chodzenie po schodach po operacji haluksa to jedno z częstszych wyzwań po zabiegu. Ogólnie rzecz biorąc, w pierwszych 2 – 3 tygodniach warto unikać schodów. Jeśli dojście do mieszkania tego wymaga, należy stosować odpowiednią technikę.

Wchodzenie: pierwsza „idzie” zdrowa stopa, operowana dołącza na ten sam stopień.

Schodzenie: najpierw stawia się operowana stopą z kulą, potem zdrową.

Ten schemat minimalizuje obciążenie operowanego stawu. Warto też uwzględnić dodatkowe wskazówki:

trzymać się poręczy wolną ręką;

nie nosić niczego ciężkiego;

unikać pośpiechu.

Około 6. tygodnia większość pacjentów pokonuje schody bez większych trudności.

Rehabilitacja po operacji palucha koślawego

Rehabilitacja po operacji palucha koślawego rozpoczyna się między 4. a 6. tygodniem od zabiegu. Fizjoterapeuta włącza ćwiczenia mobilizujące staw, pracę nad zakresem ruchu i reedukację chodu. Po tygodniach w bucie pooperacyjnym organizm przyzwyczaja się do nieprawidłowego wzorca stawiania stopy. Drugim elementem jest praca nad propriocepcją, czyli czuciem głębokim. Operacja i unieruchomienie osłabiają zdolność stopy do odbierania bodźców z podłoża.

Ogólne zalecenia po operacji haluksa

Zalecenia po operacji haluksa na cały okres rekonwalescencji to:

noszenie wygodnego, szerokiego obuwia;

stosowanie okładów z lodu przy narastającym obrzęku;

unikanie obuwia na obcasie przez co najmniej 6 miesięcy;

regularne wizyty kontrolne u ortopedy.

Ćwiczenia po operacji haluksów – kiedy i jakie ćwiczenia wykonywać?

Kiedy ćwiczenia po operacji haluksa można włączyć do rutyny? Delikatne ruchy przeciwzakrzepowe zaczynają się już w pierwszych dniach, a właściwe ćwiczenia po operacji haluksów – od 4. do 6. tygodnia.

Jakie ćwiczenia po operacji haluksa są najbardziej pomocne? Są to przede wszystkim:

unoszenie i opuszczanie palców stopy;

toczenie piłki tenisowej pod stopą;

podnoszenie drobnych przedmiotów palcami stóp;

zwijanie i prostowanie ręcznika palcami.

Ćwiczenia należy wykonywać codziennie, ale bez wywoływania bólu. Dyskomfort jest dopuszczalny, ostry ból – nie. Warto wykonywać 10 – 15 powtórzeń w 2 – 3 seriach. W miarę postępów fizjoterapeuta zwiększa trudność, wprowadzając pracę z oporem i trening funkcjonalny.

Tempo powrotu do sportu zależy od obciążenia, jakie dana dyscyplina nakłada na przodostopie. Pływanie to pierwsza forma sportu, do której można wrócić – około 6. tygodnia, po zagojeniu rany. Woda odciąża stawy i pozwala na ruch bez ryzyka przeciążenia.

Powrót do sportu rekreacyjnego jest realistyczny między 3. a 6. miesiącem [1].

Pełne odzyskanie formy następuje do 6 miesięcy od zabiegu [2].

Jazda na rowerze po operacji haluksa

Jazda na rowerze po operacji haluksa jest możliwa w podobnym czasie (od 6. tygodnia). Rower stacjonarny stanowi bezpieczniejszy wybór na początek. Warto jednak zaczynać od krótkich sesji z niewielkim oporem.

Haluksy a bieganie

Powrót do biegania po operacji haluksów wiąże się z dłuższym oczekiwaniem (co najmniej 12 tygodni). Taka aktywność wymaga ostrożności, ponieważ każdy krok podczas biegu generuje wielokrotnie większe siły niż zwykłe chodzenie. Zanim pacjent wróci do biegania, powinien swobodnie chodzić przez 30 minut bez bólu i obrzęku.

FAQ – najważniejsze pytania zadawane przez pacjentów

1.
Czy po operacji haluksa mogę ćwiczyć na siłowni?

Ćwiczenia na górne partie ciała w pozycji siedzącej są możliwe od 2. – 3. tygodnia, ale ćwiczenia angażujące nogi wymagają odczekania co najmniej 12 tygodni.

2.
Jak rozpoznać, że powrót do aktywności nastąpił za wcześnie?

Sygnałami ostrzegawczymi są narastający obrzęk po wysiłku, ból utrzymujący się dłużej niż kilka godzin i zaczerwienienie w okolicy blizny. Warto wtedy zmniejszyć intensywność ćwiczeń i skonsultować się z lekarzem.

3.
Czy haluksy mogą wrócić po operacji?

Nawrót deformacji dotyczy około 6% pacjentów, u których zoperowano haluksy [2]. Ryzyko można zmniejszyć odpowiednim obuwiem, utrzymywaniem prawidłowej masy ciała i regularnymi ćwiczeniami wzmacniającymi mięśnie stopy.

Wysiłek fizyczny po operacji haluksa – podsumowanie

Powrót do aktywności po operacji haluksa to proces rozłożony na miesiące. Pierwsze 6 tygodni wymaga ochrony stopy w bucie pooperacyjnym. Od 6. tygodnia rozpoczynają się rehabilitacja i stopniowe przywracanie obciążenia, a od 3. miesiąca możliwy jest powrót do sportu – najpierw pływania i jazdy na rowerze, potem biegania. Poza tym przez cały okres rekonwalescencji warto słuchać sygnałów ciała i konsultować postępy z ortopedą.

Bibliografia

NHS, Bunions, 2023. https://www.nhs.uk/conditions/bunions/. [dostęp: 21.04.2026].

North Tees and Hartlepool NHS, Hallux valgus – bunion surgery, 2025. https://www.nth.nhs.uk/resources/hallux-valgus-bunion-surgery/. [dostęp: 21.04.2026].

Cleveland Clinic, Bunion Surgery (Bunionectomy), 2024. https://my.clevelandclinic.org/health/procedures/bunion-surgery-bunionectomy. [dostęp: 21.04.2026].

Zapalenie stawu kolanowego to częsta dolegliwość o zróżnicowanej etiologii. Jeśli się pojawi, najważniejsze jest poznanie pierwotnej przyczyny problemu, ponieważ od tego zależy skuteczność terapii. Sprawdź, co warto wiedzieć o zapaleniu kolana!

Co oznacza stan zapalny kolana?

Wiele osób uważa, że stan zapalny kolana oraz zapalenie stawu kolanowego to pojęcia, których można używać zamiennie, jednak nie do końca tak jest. Określenie „zapalenie” może odnosić się zarówno do samej reakcji zapalnej, jak i do zespołu objawów czy konkretnej choroby o podłożu zapalnym.

Stan zapalny (reakcja zapalna) stanowi naturalną reakcję obronną organizmu na jakiś czynnik uszkadzający (uraz, przeciążenie, zakażenie lub inny proces toczący się w obrębie stawu). Dochodzi wtedy do rozszerzenia naczyń krwionośnych oraz zwiększenia przepuszczalności ich ścian i przepływu krwi, dzięki czemu do zaatakowanego miejsca dostają się białka osocza. Ma to na celu ograniczenie uszkodzenia i rozpoczęcie procesów regeneracyjnych.

Ostry stan zapalny w kolanie jest niezbędny do zagojenia się tkanek. W takim przypadku utrzymuje się kilka dni lub tygodni. Jednak czasami rozwija się w postać przewlekła. Dochodzi wtedy do utrwalenia nieprawidłowych mechanizmów albo nadmiernej reakcji układu odpornościowego.

W kolanie występuje wiele struktur anatomicznych, w których może rozwinąć się zapalenie:

błona maziowej;

kaletki maziowych;

ścięgna i przyczepy ścięgniste;

więzadła;

chrząstka stawowa;

kości tworzące staw;

łąkotki.

Przyczyny zapalenia stawu kolanowego

Przyczyny zapalenia stawu kolanowego obejmują można podzielić na 4 główne grupy.

Ostre urazy i uszkodzenia mechaniczne

Nagłe uszkodzenie struktur w kolanie inicjuje reakcję zapalną. Najczęstsze urazy kolana to:

stłuczenie – uszkodzenie tkanek w wyniku bezpośredniego uderzenia;

skręcenie kolana– naciągnięcie, naderwanie lub zerwanie więzadeł stabilizujących kolano w wyniku nagłego ruchu skrętnego albo upadku (np. zerwanie więzadła krzyżowego przedniego, uszkodzenie łąkotek);

złamanie – przerwanie ciągłości struktur kostnych, np. złamanie rzepki, dalszego końca kości udowej, bliższego końca kości piszczelowej;

zwichnięcie – przemieszczenie kości tworzących staw poza ich prawidłowe położenie (np. zwichnięcie rzepki, zwichnięcie całego stawu kolanowego).

Co ważne, powyższe nazwy opisują różne typy uszkodzeń, a nie wzajemnie wykluczające się rozpoznania. Urazy często współistnieją – w najcięższych przypadkach mogą wystąpić wszystkie 4 rodzaje.

Przeciążenia i mikrourazy

Przeciążenia to długotrwałe, powtarzające się obciążanie stawu, które prowadzi do drobnych, ale nawracających uszkodzeń tkanek.Najczęstsze skutki to:

zapalenie ścięgien i ich przyczepów;

zapalenie kaletek maziowych.

Mogą powstawać m.in. podczas uprawiania sportu lub wykonywania pracy wymagającej częstego klęczenia. Nazwy tych rodzajów uszkodzeń kolana często pochodzą od wywołującej je aktywności, np. kolano skoczka, kolano biegacza, kolano posadzkarza.

Choroby stawu albo ogólnoustrojowe

Za zapalenie stawu kolanowego mogą też odpowiadać:

zmiany zwyrodnieniowe (zwyrodnienie stawu kolanowego);

choroby zapalne i autoimmunologiczne (np. reumatoidalne zapalenie stawów);

choroby metaboliczne (np. dna moczanowa).

W takich przypadkach dolegliwości nie zawsze ograniczają się wyłącznie do kolana i mogą współwystępować z objawami dotyczącymi innych stawów lub układów organizmu.

Przyczyny infekcyjne i poinfekcyjne

Do tej grupy przyczyn należy:

septyczne zapalenie stawu kolanowego – stan, w którym drobnoustroje (bakterie, rzadziej wirusym grzyby lub pasożyty) przedostają się do wnętrza stawu i wywołują gwałtowny odczyn zapalny;

reaktywne zapalenie stawów – zapalenie rozwijające się po przebytej infekcji, najczęściej w obrębie przewodu pokarmowego lub układu moczowo-płciowego. W tym przypadku drobnoustroje zwykle nie znajdują się już w samym stawie, a objawy są związane z nieprawidłową odpowiedzią immunologiczną organizmu po zakażeniu.

Zapalenie stawu kolanowego – objawy

Zapalenie stawu kolanowego, niezależnie od przyczyny, może powodować takie same dolegliwości. Typowe objawy to:

ból lub tkliwość o różnym nasileniu (od łagodnego dyskomfortu do bardzo intensywnego bólu);

obrzęk;

sztywność, zwłaszcza po siedzeniu lub odpoczynku;

ograniczenie ruchomości;

ocieplenie lub zaczerwienienie okolicy dotkniętej zapaleniem.

Niektórzy pacjenci odczuwają też tarcie, ciągnięcie lub trzeszczenie w kolanie, a same dolegliwości mogą pojawić się zarówno w czasie aktywności, jak i po dłuższym bezruchu. W niektórych przypadkach występują objawy ogólne – gorączka, zmęczenie, ból innych stawów czy utrata masy ciała. Nasilenie objawów zależy od przyczyny zapalenia.

Diagnostyka stanów zapalnych kolana

Diagnostyka stanów zapalnych kolana opiera się przede wszystkim na dokładnym wywiadzie i badaniu fizykalnym, podczas którego ocenia się m.in.:

ból;

obrzęk;

ocieplenie stawu;

zakres ruchu;

okoliczności pojawienia się dolegliwości.

W zależności od podejrzewanej przyczyny lekarz może zlecić badania obrazowe, takie jak RTG, USG lub rezonans magnetyczny, a także badania laboratoryjne krwi. Jeśli w stawie występuje wysięk, niekiedy wykonuje się również punkcję i ocenę płynu stawowego, co pomaga odróżnić m.in. zakażenie, dnę moczanową i inne choroby zapalne.

Jak leczyć zapalenie stawu kolanowego?

Leczenie zapalenia stawu kolanowego jest ściśle powiązane z jego przyczyną.

Zapalenie stawu kolanowego – leczenie farmakologiczne

Co na zapalenie stawu kolanowego może zalecić lekarz, jeśli chodzi o środki farmakologiczne? W zależności od rozpoznania farmakoterapia obejmuje:

leki przeciwzapalne i przeciwbólowe;

glikokortykosteroidy;

antybiotyki (przy bakteryjnych zakażeniach stawu);

leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs) lub leki biologiczne (głównie w chorobach zapalnych o podłożu immunologicznym).

Zapalenie stawu kolanowego – domowe leczenie i naturalne metody

Domowe sposoby na zapalenie stawu kolanowego to często pierwsza reakcja na ból czy obrzęk kolana. W takich łagodnych stanach zaleca się przede wszystkim odpoczynek (unikanie obciążania kolana), zimne okłady oraz leki przeciwbólowe dostępne bez recepty. Jeśli jednak objawy się utrzymują lub nasilają, należy skonsultować się ze specjalistą.

Czy zapalenie stawu kolanowego wymaga operacji?

Operacja nie jest konieczna w każdym przypadku zapalenia kolana. Leczenie zabiegowe wdraża się głównie przy:

zakażeniu stawu;

dużym wysięku wymagającym odbarczenia;

wtedy, gdy doszło do poważnego uszkodzenia struktur kolana i metody zachowawcze okazują się niewystarczające.

Zapalenie stawu kolanowego – ćwiczenia i rehabilitacja

Ćwiczenia i rehabilitacja często stanowią ważny element leczenia zapalenia stawu kolanowego – mogą poprawić ruchomość stawu, zmniejszyć ból i sztywność czy też wzmocnić mięśnie stabilizujące kolano. Aktywność należy jednak dopasować do przyczyny dolegliwości i nasilenia objawów, ponieważ w ostrej fazie stanu zapalnego zbyt intensywne obciążanie stawu może pogorszyć problem.

Zapalenie stawu kolanowego – podsumowanie

Zapalenie stawu kolanowego ma wiele przyczyn, a sposób leczenia zawsze dobiera się do podłoża problemu. Co jednak ciekawe, objawy często są zbliżone i obejmują ból, obrzęk, sztywność oraz ocieplenie stawu. Jeśli więc kilka dni odpoczynku i zimnych okładów nie przynosi poprawy, najlepiej skonsultować się z lekarzem.

Bibliografia:

Mariusz Korkosz, Infekcyjne (septyczne) zapalenie stawów, 2025. https://www.mp.pl/interna/chapter/B16.II.16.14. [dostęp: 24.03.2026].

Robert Rupiński, Praktyczne wskazówki dotyczące postępowania we wczesnym zapaleniu stawów, 2022. https://www.termedia.pl/Praktyczne-wskazowki-dotyczace-postepowania-we-wczesnym-zapaleniu-stawow,98,48281,1,1.html. [dostęp: 24.03.2026].

Irena Zimmermann-Górska, Zapalenie stawu kolanowego ze zbierającym się płynem – czy objawy świadczą o RZS?, 2013. https://www.mp.pl/pacjent/reumatologia/lista/93829,zapalenie-stawu-kolanowego-ze-zbierajacym-sie-plynem-czy-objawy-swiadcza-o-rzs. [dostęp: 24.03.2026].

Magdalena Wiercińska, Ból kolana – przyczyny i leczenie bolących kolan, 2023. https://www.mp.pl/pacjent/ortopedia/choroby-urazy/323353,bol-kolana-przyczyny-i-leczenie-bolacych-kolan. [dostęp: 24.03.2026].

Magdalena Wiercińska, Reaktywne zapalenie stawów (zespół Reitera), 2023. https://www.mp.pl/pacjent/reumatologia/choroby/142790,reaktywne-zapalenie-stawow-zespol-reitera. [dostęp: 24.03.2026].

Zofia Guła, Mariusz Korkosz, Reumatoidalne zapalenie stawów (RZS): przyczyny, objawy i leczenie, 2022. https://www.mp.pl/pacjent/reumatologia/choroby/63732,reumatoidalne-zapalenie-stawow. [dostęp: 24.03.2026].

Aleksandra Lang, Rehabilitacja po stłuczeniu kolana w ostrym i późnym stanie pourazowym, 2021. https://www.termedia.pl/wartowiedziec/Rehabilitacja-po-stluczeniu-kolana-w-ostrym-i-poznym-stanie-pourazowym,41064.html. [dostęp: 24.03.2026].

Wikipedia, Zapalenie, 2026. https://pl.wikipedia.org/wiki/Zapalenie. [dostęp: 24.03.2026].

Cleveland Clinic, Inflammatory Arthritis, 2025. https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/inflammatory-arthritis. [dostęp: 24.03.2026].

Cleveland Clinic, Joint Effusion (Swollen Joint), 2021. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/21908-joint-effusion. [dostęp: 24.03.2026].

Cleveland Clinic, Knee Pain, 2025. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/21207-knee-pain. [dostęp: 24.03.2026].

Cleveland Clinic, Swollen Knee, 2023. https://my.clevelandclinic.org/health/symptoms/17678-swollen-knee. [dostęp: 24.03.2026].

Mayo Clinic, Swollen knee, 2022. https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/swollen-knee/symptoms-causes/syc-20378129. [dostęp: 24.03.2026].

NHS, Septic arthritis, 2023. https://www.nhs.uk/conditions/septic-arthritis/. [dostęp: 24.03.2026].

NHS, Reactive arthritis, 2024. https://www.nhs.uk/conditions/reactive-arthritis/. [dostęp: 24.03.2026].

NHS, Exercises for Osteoarthritis of the Knee. https://roh.nhs.uk/services-information/therapy/exercises-for-osteoarthritis-of-the-knee. [dostęp: 24.03.2026].

OrthoInfo, Arthritis: An Overview. https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/arthritis-an-overview/. [dostęp: 24.03.2026].

OrthoInfo, Prepatellar (Kneecap) Bursitis. https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/prepatellar-kneecap-bursitis. [dostęp: 24.03.2026].

OrthoInfo, Knee Conditioning Program. https://orthoinfo.aaos.org/en/recovery/knee-conditioning-program/. [dostęp: 24.03.2026].

OrthoInfo, Distal Femur (Thighbone) Fractures of the Knee. https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/distal-femur-thighbone-fractures-of-the-knee/. [dostęp: 24.03.2026].

OrthoInfo, Fractures of the Proximal Tibia (Shinbone). https://orthoinfo.aaos.org/en/diseases–conditions/fractures-of-the-proximal-tibia-shinbone/. [dostęp: 24.03.2026].

Johns Hopkins Medicine, Reactive Arthritis, https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/arthritis/reactive-arthritis. [dostęp: 24.03.2026].

Johns Hopkins Medicine, Septic Arthritis. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/arthritis/septic-arthritis. [dostęp: 24.03.2026].

Johns Hopkins Medicine, Arthritis. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/arthritis. [dostęp: 24.03.2026].

Johns Hopkins Medicine, Soft-Tissue Injuries. https://www.hopkinsmedicine.org/health/conditions-and-diseases/softtissue-injuries. [dostęp: 24.03.2026].

Kolano skoczka dotyka nawet 21,3% aktywnych sportowców (Nutarelli i wsp., 2023). Wczesne rozpoznanie i odpowiednie leczenie mogą zapobiec przejściu schorzenia w stan przewlekły i rozwojowi niepełnosprawności. Jak szybko wyleczyć kolano skoczka?

Kolano skoczka – co to jest?

Kolano skoczka (inaczej tendinopatia więzadła rzepki) to schorzenie polegające na obecności zmian degeneracyjnych w więzadle łączącym rzepkę z kością piszczelową. Dochodzi do niego w wyniku działania sił generowanych przez mięsień czworogłowy uda.

Przykładowo podczas lądowania przy skoku w dal powstaje obciążenie sięgającą nawet 10-krotności masy ciała (Seyfarth i wsp., 1999).

Ta energia najpierw kumuluje się przez rozciągnięcie więzadła rzepki, a następnie uwalnia podczas jego skrócenia.

Jeżeli przekracza to osobnicze możliwości, następuje degradacja włókien kolagenowych.

Podobnie się dzieje w przypadku innych dynamicznych i nagłych ruchów, takich jak skakanie, lądowanie, przyspieszanie, zwalnianie.

Od czego robi się kolano skoczka?

Kolano skoczka nie powstaje w wyniku pojedynczego, ostrego urazu więzadła rzepki. Rozwija się, ponieważ uszkodzenie włókien kolagenowych następuje szybciej, niż organizm jest w stanie je zregenerować. A to z kolei wynika ze zbyt dużej częstotliwości i intensywności treningów.

Co ciekawe, W badaniach analizowano zależność między całkowitą liczbą godzin spędzonych na uprawianiu sportu a ryzykiem rozwoju tendinopatii więzadła rzepki, szczególnie wśród elitarnych piłkarzy.

Okazuje się, że podobne zjawisko obserwuje się również u sportowców z innych dyscyplin (siatkówka, lekkoatletyka, koszykówka, piłka ręczna).

Długotrwałe przeciążenia prowadzą do postępujących zmian strukturalnych w obrębie włókien kolagenowych oraz ścian naczyń krwionośnych więzadła rzepki, co w skrajnych przypadkach może skutkować koniecznością zakończenia kariery sportowej.

Jednak nie u każdego sportowca z danej dziedziny dojdzie do rozwoju kolana skoczka. Do czynników, które predysponują do tej patologii, można zaliczyć:

wiotkość więzadeł;

naprężenie mięśni czworogłowego, dwugłowego, biodrowo-lędźwiowego czy podkolanowego, które powoduje nierównomierne rozłożenie siły między kolanami;

nadmierny kąt Q kolana, który może prowadzić do niewłaściwego ustawienia rzepki i nierównomiernych obciążeń;

nieprawidłowa wysokość rzepki;

przebyte lub trwające zapalenie stawu kolanowego;

poziom kondycji sportowca oraz jego charakterystyczne cechy, m.in. wskaźnik masy ciała, stosunek obwodu talii do obwodu bioder, różnica długości kończyn dolnych, wysokość łuku stopy;

brak odpowiedniej rozgrzewki i rozciągania mięśni przed wysiłkiem fizycznym;

nieprawidłowa technika;

twardość podłoża;

rozwijająca się choroba autoimmunologiczna.

Jakie są objawy kolana skoczka?

Objawy kolana skoczka w pierwszej fazie mają związek ze stanem zapalnym. Dotknięta tkanka jest opuchnięta i pogrubiona, a nawet ma podwyższoną temperaturę. Jednak po pewnym czasie symptomy mogą ustąpić. Dlatego głównym objawem pozostaje ból, szczególnie w przedniej części kolana.

W I stopniu kolana skoczka ból pojawia się wyłącznie po wysiłku fizycznym, ale zaraz ustępuje.

W II ból jest odczuwalny także w trakcie wysiłku.

W III i IV ból wyraźnie się nasila, stopniowo uniemożliwia wykonywanie ćwiczeń i utrzymuje się nawet w spoczynku. Wielu chorych skarży się też na ból podczas długotrwałego siedzenia, kucania i wchodzenia po schodach. W zaawansowanych stadiach zwyrodnienia więzadła może pojawić się też zanik mięśnia czworogłowego uda spowodowany zmniejszoną mobilnością i złą biomechaniką ruchu.

Jak diagnozuje się kolano skoczka?

Rozpoznanie kolana skoczka rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu medycznego prowadzonego przez lekarza ortopedę.

Następnie ocenia się zakres ruchu w stawie kolanowym, siłę mięśni oraz sprawdza, czy staw jest stabilny.

Specjalista skieruje także pacjenta na USG, które pozwala na wizualizację więzadła rzepki, ocenę jego grubości, poszukiwanie patologicznych zmian degeneracyjnych włókien kolagenowych oraz patologicznych naczyń krwionośnych wewnątrz więzadła, które mogą być źródłem przewlekłego bólu.

Rezonans magnetyczny wykonuje się z reguły w przypadku podejrzenia bardziej zaawansowanych uszkodzeń, zwłaszcza gdy wyniki USG nie są jednoznaczne bądź gdy podejrzewane są towarzyszące uszkodzenia innych struktur stawu kolanowego, takich jak łąkotki czy chrząstka stawowa.

Kolano skoczka – jak leczyć?

Leczenie kolana skoczka należy rozpocząć możliwie jak najwcześniej po pojawieniu się pierwszych objawów. Wczesna interwencja w pierwszych 2 fazach sprawia, że w 90% przypadków wystarcza leczenie zachowawcze, aby sportowcy wrócili do swojej aktywności po niespełna roku (Maffulli i wsp., 2021). Leczenie przewlekłej postaci schorzenia jest trudne – nawet po operacji wielu pacjentów dalej skarży się na objawy degeneracji więzadła rzepki.

Kolano skoczka – fizjoterapia i rehabilitacja

Oprócz środków przeciwbólowych i przeciwzapalnych w ostrej fazie tendinopatii rzepki stosuje się okłady lodowe (krioterapia). Zimno powoduje zwężenie naczyń krwionośnych, ograniczając dopływ krwi do obszaru zapalnego, co z kolei zmniejsza obrzęk i dyskomfort bólowy. Pomaga w tym także dostosowana do stanu pacjenta rehabilitacja, która dodatkowo wzmacnia siłę i wytrzymałość kolana.

Kolano skoczka – ćwiczenia ekscentryczne. Czy to naprawdę najważniejsze narzędzie rehabilitacji?

Ćwiczenia ekscentryczne skupiają się na fazie „opuszczania” (wydłużania mięśnia pod obciążeniem). Chodzi o wykonanie np. wolnego przysiadu na chorej nodze, podczas gdy do wstania używa się tylko zdrowej nogi. Przez wiele lat tego typu ćwiczenia były powszechnie uważane za najskuteczniejsze w łagodzeniu bólu przy kolanie skoczka. Jednak dzisiaj badania naukowe wskazują na większą bądź podobną korzyść z innego rodzaju ćwiczeń, np.:

izometrycznych, które polegają na napinaniu mięśnia bez ruchu w stawie, czyli bez zmiany jego długości;

PTLE – program progresywnego obciążania ścięgna, który obejmuje etapy ćwiczeń izometrycznych, następnie izotonicznych i plyometrycznych, a na końcu ćwiczenia specyficzne dla sportu;

HSR – ciężki, wolny i dokładnie kontrolowany trening oporowy.

Co istotne, analiza badań wskazuje na przewagę innych metod niż ćwiczenia ekscentryczne w specyficznych aspektach terapii. Przykładowo:

ćwiczenia izometryczne zapewniają większą ulgę w bólu w krótkim okresie;

ćwiczenia ekscentryczne mogą okazać się wsparciem w perspektywie długoterminowej.

Zauważono również, że PTLE przynosi istotnie lepsze efekty kliniczne po 24 tygodniach w porównaniu do izolowanej terapii ekscentrycznej. Dodatkowo wykazano, że schemat terapeutyczny łączący ćwiczenia z iniekcją osocza bogatopłytkowego (PRP) oraz suchym igłowaniem jest skuteczniejszy niż same ćwiczenia i suche igłowanie pod kontrolą USG (Trybulski i wsp., 2026; Breda i wsp., 2020; Faiza i wsp., 2025).

Kolano skoczka – podsumowanie

Kolano skoczka to dosyć częsta konsekwencja profesjonalnego uprawiania dyscyplin sportowych wymagających skoków. Jednak badania pokazują, że takie schorzenie może rozwinąć się też u osób nieaktywnych sportowo, które mają fizjologiczne predyspozycje do zbyt dużego obciążania włókien więzadła. Wczesne wykrycie zmian, szczególnie w dolnej części kolana, i wprowadzenie odpowiednich ćwiczeń w połączeniu z leczeniem zachowawczym okazuje się wystarczające do zatrzymania rozwoju niepełnosprawności.

Bibliografia

Sebastiano Nutarelli, Camilla Mondini Trissino da Lodi, Jill L Cook, Luca Deabate, Giuseppe Filardo, Epidemiology of Patellar Tendinopathy in Athletes and the General Population: A Systematic Review and Meta-analysis, 2023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37347023/. [dostęp: 13.02.2026].

A. Seyfarth, A. Friedrichs, V. Wank, R. Blickhan, Dynamics of the long jump, 1999. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0021929099001372. [dostęp: 13.02.2026].

Matthew P Mead, Jonathan P Gumucio, Tariq M Awan, Christopher L Mendias, Kristoffer B Sugg, Pathogenesis and Management of Tendinopathies in Sports Medicine, 2017. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6530902/. [dostęp: 13.02.2026].

Nicola Maffulli, Francesco Oliva, Gayle D Maffulli, Filippo Migliorini, Failed Surgery for Patellar Tendinopathy in Athletes: Midterm Results of Further Surgical Management, 2021. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8013696/. [dostęp: 13.02.2026].

Robert Trybulski , Gracjan Olaniszyn, Filip Matuszczyk, Kamil Gałęziok, Andryi Vovkanych, Yaroslav Svyshch , Eccentric Training for Tendinopathies in Athletes: A Scoping Review and Evidence Gap Map, 2026. https://www.jssm.org/jssm-25-34.xml-Fulltext. [dostęp: 13.02.2026].

Stephan J Breda, Edwin H G Oei, Johannes Zwerver, Edwin Visser, Erwin Waarsing, Gabriel P Krestin, Robert-Jan de Vos, Effectiveness of progressive tendon-loading exercise therapy in patients with patellar tendinopathy: a randomised clinical trial, 2020. https://bjsm.bmj.com/content/55/9/501. [dostęp: 13.02.2026].

Faiza Sharif, Ashfaq Ahmad, Syed Amir Gilani, Dania Mahmood, A systematic review: impact of dry needling, isometric, and eccentric exercises on pain and function in individuals with patellar tendinopathy, 2025. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12259690/. [dostęp: 13.02.2026].